1. ULUSAL PLANLAMADA SAYISAL MODELLER SEMPOZYUMU SONUÇ BİLDİRGESİ

Yerleşmelerin planlanmasında ve gelişim stratejilerinin belirlenmesinde sayısal yöntemler kullanan ve geliştiren araştırmacıları, kamu görevlilerini, özel sektörde çalışan profesyonelleri, yazılımcıları, meslek örgütlerini, ve öğrencileri buluşturmayı amaçlayan I. Ulusal Planlamada Sayısal Modeller Sempozyumu, planlamada sayısal modellerin evrimi, mekansal analizler, CBS ve planlama, sayısal model geliştirme, havza planlama ve modelleme, ve ulaşım modelleme başlıklı oturumlarında disiplinler arası bir tartışma ortamında planlama ve tasarım olgusuna yeni yaklaşımlar getirmektedir.

Yerleşme olgularını açıklamak ve bu yerleşmelerde büyüme süreçlerinin tahmini ve gelişme eğilimlerinin belirlenmesi yönünde, sayısal modellerin bilgisayarların kullanılması ve şehir simülasyonları 1950’li yıllardan itibaren çeşitli yöntemlerle denenmiştir.
Arazi Kullanım Tahmini için geliştirilen sayısal modelleme çalışmalarında ilk girişim, metropoliten alan ulaşım planlamasına yönelik olarak yapılan çalışmalardır. Detroit Şehirsel Simülasyon Modeli, Chicago Alanı Ulaşım modeli gibi modeller istihdam ve nüfus büyümesinin, gelir artışının, ulaşım teknolojisindeki değişimlerin ve istihdamın mekansal dağılımında uzun dönem eğilimlerinin, şehirsel alanların mekansal yapıları üzerindeki etkilerini ortaya koymak için 10-50 yıllık periyotlarda şehirsel mekan yapısındaki ana değişimleri simüle etmek üzere tasarlanmıştır. Planlamada Ekonometrik Modeller başlığı altında, 1960’lı yıllarda Herbert–Stevens tarafından konut alanlarının gelişme tahmininde lineer programlamaya dayalı bir prototip model geliştirilmiş ve bu modelin teorik ve deneysel araştırmalarda kullanılması sonucu şehir ekonomileri ile bağlantılı planlamada yeni bir anlayış ortaya çıkmıştır. 1960’ların ortalarında ise Boston Bölgesel Ulaşım çalışması için nüfus ve istihdamın mekansal dağılımını tahmin etmede kullanılan ampirik bir model geliştirilmiştir. Arazi kullanım tahmini için geliştirilen Çekim Tipi Modeller İra S. Lowry’nin 1961’de “Lowry Modeli” adı altında yayınladığı çalışmaya dayanmaktadır. Model, temel sanayi alanının yeri belli olduğundan bu sektörde çalışacak ve sektöre hizmet eden diğer nüfusun nerelerde yerleşebileceğini ve bu alanlar arasındaki ulaşım ağının nasıl olacağını tahmin etmek için geliştirilmiştir. Batty 1971’de ve1973’de alt bölge ölçeğindeki modeller ile şehir ölçeğindeki modeller arasındaki farkların neler olduğunu ortaya koymuş ve ilk talep modelini, çekim tipi mekansal dağılım modeliyle birleştirerek bir konut pazarı modeli önermiştir. 1980’li yılların başından itibaren Şehir Sistemlerini açıklamak üzere Cellular Autumata Tabanlı Arazi Kullanımı Simülasyonu Modelleri geliştirilmiştir. Tobler 1979’da yaptığı çalışma ile, coğrafi modellemeye hücresel yaklaşım sunan ilk kişidir. 1996 da Batty ve Xie hem arazi kullanım örneklerini hem de bütünleşik ulaşım ağı üreten şehir modellemesi için Cellular Automata modeli geliştirmiştir. 1990, 1992 ve 1996’da Violave Cecchini , 1995, 1997’de Portugali, 1993 ve 1997’de Benenson, Engelen ve White, 2001 de Yüzer şehirsel formun belirlenmesinde hücresel komşuluk ilişkilerine bağlı, yoğunlukların ve kentsel dokuların da kullanıldığı fiziksel verilere dayalı sayısal modeller geliştirmişlerdir. Araştırmacıların geliştirdikleri bu modeller şehirleşmiş alanların büyümesini simüle etmek için kullanılmıştır.

Yukarıda özet olarak verilen çalışmalardan da anlaşılacağı üzere plancılar, ekonomistler ve coğrafya uzmanları 1950’li yıllardan bu güne ekonomik ve sosyo-ekonomik etki değerlendirme yöntemleri üzerine büyük bir ilgi ile yaklaşmaktadırlar. Bununla birlikte politikacılar, yerel yönetimler ve karar alıcı merciler, verdikleri proje ve yatırım karalarının kentsel sistemi hangi yönde ve büyüklükte etkileyeceğini merak etmekte ve cevaplar aramaktadırlar. Bu anlamda bilim insanları bu yöntemleri kullanarak projelerin ve yatırım kararlarının olası etkilerini önceden belirlemeye çalışmak için çok çeşitli yöntemler geliştirmişlerdir. Bu yöntemlerin dünya üzerinde sıklıkla kullanılmasına rağmen Türkiye’de yaygınlaşamamasının ana nedenleri arasında sayısal veri sağlanmasındaki güçlükler, mevcut veriler arasında dil birliği kurulamaması, bu konuda çalışan araştırmacı sayısının az olması sayılabilir. Diğer bir önemli kısıt ise sosyo-ekonomik etki değerlendirme yöntemlerinin özellikle planlama sistematiği içerisinde kullanımını teşvik eden ve hatta zorunlu kılan yasal bir koşullun olmamasıdır.

Kentsel büyüme ve değişim süreçlerinin tanımlanması, farklı boyutlarının ve etkilerinin araştırılması, planlı bir gelişme için kentsel yayılmanın kontrolü amacıyla öngörülerde bulunabilmek planlamanın en önemli faaliyetlerinden biridir. Son yıllarda arazi kullanımı ve çevresel kalite ilişkisinin önemi, planlama araştırmaları ve uygulama alanlarında sık sık vurgulanmaktadır. Bu çalışmalar yoğun bir şekilde mekansal verilerin işlenmesi, analiz edilmesi ve raporlanmasını gerektirmektedir. Planlama çalışmalarında bu amaç için sıklıkla başvurulan modeller uzaktan algılama teknolojisi, coğrafi bilgi sistemleri ve bu sistemlerin içerisinde geliştirilen yöntemlere dayalıdır. Ayrıca karar verme, alternatifler arasından seçim yapma, strateji geliştirme fiziksel planlamanın temel ilkeleridir. Karar veren aktörler arasındaki çatışmaların tanımlanması, aktörler ya da stratejiler arasında uzlaşı sağlanabilmesi gibi konular  planlamayı yakından ilgilendirmektedir. Bu amaçla karmaşık karar verme süreçlerinin basit adımlarla matematiksel olarak ifade edildiği yöntemlere ek olarak bilişim teknolojisi çatısı altında geliştirilen planlama karar destek sistemlerinin kullanımı giderek yaygınlaşmaktadır. Planlamada karar destek sistemleri, kullanılan teknikler ve kullanım alanlarına göre değişik kategorilere ayrılmaktadır. En önemli teknikler; büyük kentsel ölçekli modeller, kural tabanlı, durum değişimine dayanan ve hücresel özişlem (cellular automata) yöntemleridir. Ana kullanım alanları ise arazi kullanım değişim tahminleri yapmak, çok yönlü projeksiyonlar geliştirmek, görselleştirme ve etki değerlendirmesidir. Kent plancıları, geliştirilmiş karar destek sistem yazılımları hakkında yeterli seviyede bilgi edinerek, karşılaştıkları karar verme problemlerinde bu yazılımları yardımcı bir araç olarak kullanabilmelidirler. Her problemin tek bir yazılımla çözülmesi yerine probleme uygun çözüm yaklaşımına sahip yazılımların tercih edilmesi daha doğru sonuçlar elde edilmesini sağlayacak ve tartışmaya açık pek çok problemde plancının uzmanlığını, bilimsel, objektif yaklaşımı ve gerçek verileri temel alan kararlar alınmasına yardımcı olacaktır.

Öte yandan kentlere ilişkin model uygulamaların, makro ve stratejik ölçekteki Ulusal ve Bölgesel Kalkınma Plan ve Programları ile uyum içinde olması gerekmektedir. İster tümdengelim prensibi ile isterse tümevarım prensibiyle olsun mekansal ilişkilerin, stratejilerin, politika ve kararların geliştirilmesinde sayısal modellerin hiyerarşik düzen içinde kullanılması, ülke kaynaklarının verimli ve etkin olarak değerlendirilmesinde, denetlenmesinde ve yerleşmelerde yaşam kalitesinin arttırılmasında en önemli araçlardan biri olarak görülmektedir.

Özellikle çevre duyarlı planlama ve sürdürülebilir gelişme (doğal ve kültürel mirasın korunması) gibi kavramlar Avrupa Birliğine bağlı ülkelerdeki planlama çalışmalarında ana temalar olarak işlenmektedir. Şehirlerin gelecekteki olası gelişme şemalarının elde edilmesinde, doğal, fiziki ve sosyal çevredeki dönüşümlerin ortaya konmasında ve uzun vadede yerleşmelerde gözlenebilecek gelişmelerin doğal ve kültürel mirasta yapacağı olumlu ve olumsuz etkilerin belirlenmesinde modelleme ve simülasyon tekniklerinin kullanılması yakın gelecekte Avrupa Birliği tarafından benimsenen, planlama standartlarından biri olarak gündeme gelecektir. Bu kapsamda değerlendirildiğinde, Türkiye’deki yerleşmelerin sosyal, ekonomik, fiziki ve toplumsal ögeleri ile bütünleşebilen Sayısal Modelleme ve Simülasyon tekniklerin geliştirilmesi ve bu tekniklerde Avrupa standartları ile bütünleşebilecek kriterlerin kullanılması, global ölçekteki planlama eylemine dayalı gelişmelerin tanımlanmasına, ekonomik ve politik ilişkilerin entegrasyonuna ve eğitimde dil birliğinin sağlanmasına olanak tanıyan bir araç olarak değerlendirilmelidir.

Planlama eğitiminin başladığı yılları takip eden dönemlerde üniversite ve araştırma kurumlarında, gerek “Nicel” gerekse de “Nitel” modellerin kullanılması eğitim ve öğretim programlarının içine dahil edilmiş olsa da bilişim teknolojilerinin ve yazılım programlarının ileri seviyelere ulaştığı 21.yüzyılın ilk çeyreğinde hala bu modellerin yer almadığı eğitim programları da mevcuttur. Eğitim programlarında, modelleme sürecinin gerektirdiği bilgi ve becerileri arttırılmasına yönelik yeni düzenlemeler yapılmalıdır. Bu kapsamda modelleme ve simülasyon yöntemlerini geliştirmek için gerekli akademik, kültürel ve teknolojik ortamların üniversiteler ve ilgili kurumlarda yaygınlaştırılması gereklidir.

“I Ulusal Planlamada Sayısal Modeller Sempozyumu” çok disiplinli bir ortamda, sağlıklı kentler yaratma yolunda en son teknoloji ve sayısal yöntemlerin kullanımı konusunda bilgilendirme ve farkındalık yaratma rolünü üstlenmiştir. Üniversitelerdeki farklı disiplinlerinin, Meslek Odalarının, Yerel Yönetimlerin ve Devlet Planlama Teşkilatı gibi kurum ve kuruluşların daha etkin katılımları ile önümüzdeki yıllarda periyodik olarak gerçekleşmesi öngörülen bu tür buluşmalar, Dünyada bu konudaki gelişimleri daha yakından takip etmek ve Türkiye’de konu ile ilgili yeni araştırmaları geliştirmek ve uygulamaları gerçekleştirmek üzere önem arz etmektedir.

_______________________________________________________________________

Sempozyum kitabını edinmek için aşağıda verilen banka hesap numarasına öğrenciyseniz 15 TL (lisans, y.lisans ve doktora öğrencileri), öğrenci değilseniz 25 TL yatırmanız ve dekontunu terzifatih@gmail.com veya hserdarkaya@gmail.com e-posta adresine göndermeniz gerekmektedir. Dekont elimize ulaşır ulaşmaz, kitabınız, vereceğiniz bir adrese kargo ile gönderilecektir.

Banka Hesap Bilgileri:

Taşkışla Eğitim ve Kültür Derneği

T.C. İş Bankası- İstanbul Ayazpaşa Şubesi

Hesap no: 1005 240153

Not: Lütfen dekontun açıklama kısmına “Adınızı-Soyadınızı ve PSM-Kitap Ücreti” ifadesini yazınız.

Dr. Fatih TERZİ